Antykoncepcja - metody
Doustne środki ("pigułki") antykoncepcyjne
Pigułka antykoncepcyjna to
najskuteczniejsza metoda okresowej kontroli urodzeń, jaką dotąd wynaleziono.
Lekarze wiedzą więcej o "pigułce" i jej działaniach ubocznych niż o większości
innych stosowanych obecnie leków. Poniżej opisano tak korzystne, jak i negatywne
aspekty działania doustnych środków antykoncepcyjnych, lecz najbardziej
kompetentny w tej kwestii zawsze będzie lekarz.
Najskuteczniejsza i najszerzej stosowana pigułka antykoncepcyjna nosi nazwę
"złożonej"". Wiąże się to z faktem, że zawiera ona syntetyczną odmianę estrogenu
i progestagenu, dwóch występujących w warunkach naturalnych hormonów, które
sterują cyklem reprodukcyjnym. Tzw. "minipigułka" zawiera tylko progestagen i -
choć mniej skuteczna jako sposób sterowania płodnością - może być
bezpieczniejsza dla zdrowia wielu kobiet.
Pigułki antykoncepcyjne
działają przede wszystkim przez wysyłanie sygnału do przysadki (naczelnego
gruczołu wewnątrzwydzielniczego ustroju), by zaprzestała ona pobudzać jajniki do
wytwarzania komórek jajowych. Ponadto środki te zmieniają śluz w szyjce macicy,
czyniąc go trudniejszym do przebycia dla plemników; równocześnie następują
zmiany w błonie śluzowej macicy, przez co staje się ona niezdolna do przyjęcia
zapłodnionego jaja.Typowy cykl przyjmowania pigułki złożonej polega na zażywaniu
hormonów przez 21 dni z tygodniową przerwą, podczas której dochodzi do
krwawienia. Z technicznego punktu widzenia jest to krwawienie spowodowane
odstawieniem hormonów i kobieta może dowolnie regulować jego częstotliwość (na
przykład raz w miesiącu lub raz na 6 tygodni). Większość kobiet stwierdza, że
krwawienie z odstawienia hormonów przebiega lżej niż typowe menstruacje.
U małej grupy kobiet występują krwawienia pomiędzy miesiączkami. Jest to tzw.
"krwawienie z przełomu" i zdarza się ono tylko podczas przyjmowania kilku
pierwszych opakowań pigułek. Można je leczyć podawaniem dodatkowej małej ilości
estrogenu.
Działania niepożądane
Do najważniejszych działań niepożądanych
pigułki złożonej zalicza się zwiększone ryzyko ataku serca, udaru mózgowego i
zakrzepicy, czyli powstawania skrzepów krwi w żyłach. Lekarze objęli jednak
badaniami tysiące kobiet stosujących pigułki antykoncepcyjne nawet przez 10 lat
i stwierdzili, że ciężkie postacie działań niepożądanych obserwuje się bardzo
rzadko, zwłaszcza u osób młodych (poniżej 30 roku życia). Ponadto stosowane
obecnie pigułki antykoncepcyjne są bezpieczniejsze niż przepisywane jeszcze
przed paru laty ze względu na niższy poziom hormonów.Niemniej jednak, zażywające
doustne środki antykoncepcyjne kobiety w wieku powyżej 35 lat, szczególnie
palące, są nieco bardziej zagrożone atakiem serca i udarami niż te, które
stosują inne metody regulacji poczęć. Wydaje się, że przyjmowanie pigułek
antykoncepcyjnych należy odradzać kobietom, które w przeszłości cierpiały na
zakrzepy,nadciśnienie tętnicze, ciężką postać cukrzycy, włókniaki macicy, raka
piersi lub raka trzonu macicy.
Poza zapobieganiem niepożądanej ciąży pigułki
antykoncepcyjne pod wieloma wzglądami wpływają korzystnie na organizm kobiety.
Przyjmujące je kobiety rzadziej zapadają na torbiele jajników w porównaniu z
tymi, które pigułek nie zażywają. Środki te zmniejszają też ryzyko wystąpienia
guzków piersi, niedokrwistości, reumatoidalnego zapalenia stawów oraz zakażeń
miednicy. Złożona pigułka (lecz nie minipigułka) sprzyja też zapobieganiu ciąży
pozamacicznej.
Nowotwory a pigułka antykoncepcyjna
Z wielu badań wynikało, iż istnieje związek pomiędzy pigułką antykoncepcyjną a rakiem piersi lub rakiem szyjki macicy. Od czasu jednak, gdy producenci zmniejszyli zawartość estrogenu w pigułce złożonej, wpływ na częstość występowania raka gruczołu piersiowego się zmniejszył, a z ostatnich badań wynika, że ryzyko takie utrzymuje się na minimalnym poziomie. Kobiety przyjmujące pigułki antykoncepcyjne przez ponad 4 lata mogą być bardziej zagrożone rozwojem raka szyjki macicy, ale jest to rezultat współdziałania wielu czynników, w tym zachowań seksualnych.Każda kobieta przyjmująca pigułki powinna poddawać się regularnym wymazom z szyjki macicy, umożliwiającym wczesne wykrycie zmian nowotworowych. Z drugiej strony wiadomo jednak, że pigułki antykoncepcyjne dają ochronę przed rakiem jajnika i rakiem trzonu macicy, przypuszczalnie na całe życie.
Zażywanie pigułki
Pigułki antykoncepcyjne są łatwe do stosowania. Należy
je przyjmować regularnie co dzień, przy czym większość kobiet stwierdza, że
łatwiej im o tym pamiętać, gdy wyrobią w sobie nawyk zażywania środka o tej
samej porze każdego dnia, zwykle przed pójściem spać. Część opakowań tego typu
preparatów zawiera 7 nieczynnych pigułek, które przyjmuje się przez ostatni
tydzień cyklu. Nie zawierają one hormonów i różnią się kolorem od właściwych
pigułek hormonalnych. Po przyjęciu ostatniej z pigułek aktywnych następuje
szybki spadek poziomu hormonu we krwi i występuje krwawienie.Część producentów
wypuszcza opakowania pigułek o dwóch lub trzech różnych stężeniach hormonów.
Pigułki te nazywa się dwufazowymi lub trójfazowymi i trzeba je zawsze przyjmować
we właściwej kolejności. Lekarz prawdopodobnie doradzi, by rozpocząć zażywanie
pigułek w pierwszym dniu miesiączki. Następnie pigułkę trzeba przyjmować co
dzień przez 3 tygodnie z zachowaniem właściwej kolejności. Potem następuje 7 dni
bez pigułek, zanim rozpocznie się kolejne opakowanie.
W razie omyłkowego
pominięcia jednej pigułki należy ją zażyć, gdy tylko odkryje się błąd. Jeśli od
właściwego czasu przyjęcia upłynęło 12 godzin lub więcej, należy nadal
przyjmować pigułki z tego samego opakowania, ale przez następne 7 dni stosować
równocześnie inny sposób antykoncepcji. Gdy opakowanie skończyło się zanim
upłynęło 7 dni, należy natychmiast rozpocząć następne opakowanie. Skuteczność
pigułek antykoncepcyjnych zmniejsza się w razie wymiotów lub biegunki. Wiele
leków (jak na przykład środki przeciwdrgawkowe i antybiotyki) mogą również
obniżać ich skuteczność Pigułki antykoncepcyjne nie powinny mieć żadnego wpływu
na zdolność do zajścia w ciążę po zaprzestaniu ich stosowania. Lekarz udzieli
zapewne rady, by przed podjęciem starań o potomstwo odczekać dwa naturalne cykle
miesiączkowe.
Minipigułka
Kobiety powyżej 35 roku życia oraz te, którym odradza się przyjmowanie pigułki złożonej, mogą korzystać z "minipigułki". Zawiera ona tylko progesteron, jest zatem bezpieczniejsza u kobiet cierpiących na podwyższone ciśnienie krwi, cukrzycę, skrzepliny czy inne choroby nasilane przez estrogen. Ponieważ minipigułki nie zawierają estrogenu, który zapobiega złuszczaniu się błony śluzowej macicy w trakcie cyklu przyjmowania leku, może w każdym momencie dojść do niewielkiego krwawienia. Ponadto wiele kobiet przez dłuższy czas nie ma regularnych miesiączek. Minipigułki nie zawsze zapobiegają uwalnianiu komórki jajowej z jajników, są więc metodą mniej pewną niż pigułki złożone. Przeciętnie w ciągu roku zachodzą w ciążę dwie spośród 100 kobiet stosujących minipigułki. Lekarz zapewne doradzi, by zacząć przyjmowanie minipigułek w pierwszym dniu miesiączki, a potem przyjmować jedną tabletkę dziennie. Szczególnie ważne jest zażywanie minipigułki dokładnie o tej samej porze każdego dnia; ponieważ najsilniejsze działanie antykoncepcyjne środek ten wywiera mniej więcej 4 godziny po zażyciu, najlepszą porą do jego przyjmowania jest wieczór. W Polsce minipigułki są obecnie niedostępne.
Spirala wewnątrzmaciczna
Spirala wewnątrzmaciczna (zwana w skrócie IUD
od angielskiego terminu intrauterine device) to niewielki kawałek odpowiednio
ukształtowanego tworzywa sztucznego z umocowaną doń nitką, zawierający miedź lub
progesteron, czyli żeński hormon płciowy. Spiralę wprowadza się do macicy przez
szyjkę, zwykle w czasie miesiączki, gdy jest ona łatwiej przepuszczalna, a
lekarz może być pewien, że kobieta nie jest w ciąży. Jak się przypuszcza,
spirala działa przez powodowanie w błonie śluzowej macicy zmian, utrudniających
wzrastanie zapłodnionego jaja i jest bardzo skuteczną metodą kontroli
urodzeń.Najczęściej spotykanym niepożądanym działaniem spirali jest wzmożone
krwawienie i silniejszy ból towarzyszący miesiączce. Z tego względu nie należy
ona do najlepszych metod antykoncepcji u kobiet, które już przedtem skarżyły się
na długotrwałe i bolesne miesiączki. Czasem przez pierwsze dwa miesiące po
założeniu spirali występuje plamienie pomiędzy miesiączkami, które jednak zwykle
samo ustępuje. Po roku lub dwóch stosowania spirali krwawienia stają się zwykle
mniej obfite.
Spiralę musi zakładać specjalnie wyszkolony lekarz lub
pielęgniarka, stosując przy tym odpowiedni sprzęt. Samo wprowadzenie spirali
zajmuje zaledwie parę minut, czasem powodując krótkotrwały ból typu
miesiączkowego, który można złagodzić środkami przeciwbólowymi. Lekarz
prawdopodobnie zaleci zgłoszenie się do badania kontrolnego po pierwszych 2-3
miesiącach, a następnie raz w roku. Większość spirali wymaga wymiany po paru
latach.
Spirala chroni przed ciążą, dopóki pozostaje w macicy. Niekiedy
dochodzi do przypadkowego jej usunięcia z macicy; najczęściej zdarza się to w
ciągu pierwszych trzech miesięcy stosowania lub w trakcie miesiączki. Trzeba
zatem samemu lub przy pomocy kogoś z otoczenia często sprawdzać ułożenie spirali
przez pierwsze parę miesięcy, a potem po każdej miesiączce. Wykonuje się to
przez wprowadzenie palca do pochwy i sprawdzenie, czy nitki spirali znajdują się
w pobliżu szyjki macicy. Gdy można je wyczuć, daje to pewność, że spirala jest
na właściwym miejscu. Gdy nie wyczuwa się nitek lub napotka na twardy plastik
samej spirali, trzeba jak najszybciej zgłosić się na badanie kontrolne, a
jednocześnie korzystać z innych metod antykoncepcji.
U większości kobiet
spirala jest bezpieczną metodą kontroli urodzin. Jednakże zwiększa ona ryzyko
zakażeenia miednicy oraz ciąży pozamacicznej. Ponieważ bardzo nasilone zakażenie
w obrębie miednicy bywa przyczyną niepłodności, lekarz może doradzić, by
zrezygnować ze spirali, jeśli kobieta planuje powiększenie rodziny. Zakażenia
zdarzają się częściej u korzystających ze spirali kobiet w wieku lat 20 lub
młodszych, które jeszcze nie rodziły, a przy tym mają kilku partnerów
seksualnych.
W związku z podwyższonym ryzykiem infekcji miednicy i
wystąpienia ciąży pozamacicznej, należy natychmiast zgłosić się do lekarza w
razie wystąpienia bólów brzucha, gorączki o niewyjaśnionej przyczynie,
pojawienia się wydzieliny z pochwy nieprzyjemnej woni lub podejrzenia, że doszło
do zapłodnienia. W 1986 r. kilku producentów spirali zdecydowało się wycofać swe
produkty z rynku amerykańskiego uwagi na procesy sądowe, wytaczane przez
kobiety, u których doszło do zakażeń miednicy. W Polsce ginekolodzy nadal
rekomendują wybranej grupie kobiet stosowanie spirali.
Prezerwatywa (kondom)
Prezerwatywa to uformowana w kształcie prącia
cienka osłonka z gumy lateksowej,zamknięta na jednym końcu, którą umieszcza się
na wzwiedzionym członku przed stosunkiem. W trakcie wytrysku (ejakulacji)
nasienie pozostaje w zamkniętym końcu prezerwatywy (przy wyjmowaniu prącia po
stosunku trzeba przytrzymać ręką górną część prezerwatywy, by nie dopuścić do
jej ześlizgnięcia się, a tym samym wydostania się nasienia). Maksymalną pewność
daje stosowanie prezerwatyw łącznie z jakąś odmianą środka plemnikobójczego;
wiele kondomów fabrycznie powleka się taką substancją.
Ta metoda
antykoncepcyjna jest całkowicie bezpieczna i - gdy stosuje się ją we właściwy
sposób - bardzo pewna. Prezerwatywa chroni także obydwoje partnerów przed
zarażeniem chorobami przenoszonymi drogą płciową, w tym AIDS. Jest to
zatem metoda szczególnie przydatna dla osób mających więcej niż jednego partnera
seksualnego lub odbywających przypadkowe bądź nieplanowane stosunki
płciowe.
Na rynku znajduje się też odmiana kondomu zwana prezerwatywą żeńską,
którą kobieta wprowadza do pochwy; ma ona podobne zalety i wady jak prezerwatywa
konwencjonalna.
Krążek maciczny
Krążek maciczny stanowi jedną z najskuteczniejszych
"barierowych" metod antykoncepcji, zapobiegających wniknięciu plemników do
macicy (zob. tabela poniżej). Jest to cienka guma napięta na giętkim metalowym
pierścieniu. Krążek ciasno nakłada się na szyjkę macicy, a jego kształt jest
dopasowany do wnętrza pochwy. Skuteczność tej metody antykoncepcji zależy jednak
od właściwego stosowania. Krążek trzeba umieszczać w pochwie przed każdym
stosunkiem, pokrywając przedtem obydwie jego powierzchnie galaretką
plemnikobójczą, którą powleka się też sam pierścień. Następnie bok pierścienia
należy ścisnąć i wprowadzić krążek tak, by jego góra wślizgnęła się jak najdalej
za szyjkę macicy. Następnie przednią krawędź popycha się w ten sposób, że
obejmuje ona szyjkę. Jeśli do stosunku dochodzi w czasie dłuższym niż 3 godziny
od umieszczenia krążka, trzeba przy pomocy specjalnego aplikatora wprowadzić
wysoko do pochwy kolejną porcję galaretki plemnikobójczej.
Po stosunku krążek
trzeba pozostawić na miejscu przez co najmniej 6 godzin, co daje gwarancję
zniszczenia wszystkich plemników. Jeśli w tym czasie odbywa się kolejny
stosunek, trzeba przedtem przy użyciu aplikatora wprowadzić do pochwy jeszcze
trochę środka plemnikobójczego. Jeśli natomiast od poprzedniego stosunku minęło
ponad 6 godzin, krążek wyjmuje się palcem, zahaczając o krawędź pierścienia,
całe urządzenie się przemywa, pokrywa je tak jak przedtem środkiem
plemnikobójczym i ponownie umieszcza w pochwie. Po użyciu krążek należy umyć i
wysuszyć. Raz w roku trzeba skontrolować, czy urządzenie nadal dobrze pasuje do
szyjki macicy; kontrolę taką przeprowadza się też po każdej ciąży lub
poronieniu, a także wtedy, gdy kobieta przybywa lub traci na wadze ponad 3
kg.
Środki plemnikobójcze
Są to substancje chemiczne, które niszczą plemniki. Występują w wielu postaciach - kremu, galaretki lub pianki na krążku macicznym, które wprowadza się do pochwy na krótko przed stosunkiem płciowym. Środek plemnikobójczy trzeba stosować łącznie z prezerwatywą lub krążkiem macicznym (zob. tabela poniżej). Bardzo rzadko substancja plemnikobójcza może wywoływać reakcję alergiczną, powodując świąd i zaczerwienienie krocza.
Metody naturalne
Naturalne metody antykoncepcji oparte są na
przewidywaniu dnia cyklu miesiączkowego, w którym dochodzi do owulacji
(uwolnienia komórki jajowej). Odbycie stosunku płciowego w tym dniu i mniej
więcej na tydzień przedtem wiąże się z dużą możliwością zapłodnienia. Dzieje się
tak dlatego, że plemniki są w stanie przetrwać w organizmie kobiety nawet 6 dni
po stosunku (średnio 4 dni), zaś komórka jajowa może zostać zapłodniona przez
plemnik w ciągu 24 godzin po owulacji.
Naturalne metody kontroli urodzeń są
najmniej pewne spośród omawianych na tym miejscu, gdyż cykle miesiączkowe
kobiety mogą się znacznie różnić, tak że ich skuteczność zależy od
przypuszczalnego czasu owulacji. Ponadto konieczne jest, aby oboje partnerzy
zachowywali wstrzemięźliwość w "okresie płodnym". Przed rozpoczęciem planowania
poczęć metodami naturalnymi należy przez kilka miesięcy rejestrować przebieg
cyklu miesiączkowego.
Wykorzystuje się cztery sposoby wyliczania czasu
owulacji, która u większości kobiet następuje mniej więcej po 14 dniach od
pierwszego dnia miesiączki.
Metoda termiczna
U większości kobiet mierzona rano temperatura, czyli podstawowa ciepłota ciała, lekko wzrasta tuż po owulacji i nie obniża się aż do wystąpienia kolejnej miesiączki. Prowadzenie zapisu temperatury pozwala na wykreślenie przebiegu owulacji. Aby zapobiec niepożądanej ciąży, trzeba powstrzymać się od kontaktów seksualnych poczynając od pierwszego dnia miesiączki aż do upływu trzech pełnych dni po podniesieniu się temperatury. Wadą tej metody jest fakt, iż owulacja nie łączy się z żadnymi objawami ostrzegawczymi, a ponadto można uzyskać fałszywy odczyt wskutek choroby, picia alkoholu poprzedniego wieczora lub zażywania pewnych leków, prowadzących do wzrostu ciepłoty ciała.
Metoda badania śluzu
Mniej więcej 4 dni przed owulacją śluz obecny w szyjce macicy staje się rzadszy, przejrzysty, bardziej wodnisty i obfitszy. Można się nauczyć badania śluzu w czasie całego cyklu miesięcznego, ustalając na tej podstawie przebieg owulacji. Należy rezygnować z kontaktów seksualnych od chwili pojawienia się "rozwodnionego" śluzu do mniej więcej czwartego dnia po jego wyraźnym zagęszczeniu się.
Metoda objawowo-termiczna
Metoda ta stanowi połączenie dwóch poprzednich. Jest to najpewniejsza spośród metod naturalnych, zwłaszcza gdy stosuje się ją pod kontrolą lekarza.Metoda kalendarzowa Jest to najmniej pewna metoda naturalna. W celu wykrycia owulacji trzeba prowadzić bardzo dokładny zapis czasu trwania miesiączek przez przynajmniej 12 miesięcy. Od liczby dni w najkrótszym cyklu odejmuje się 18 (14 dni od owulacji do wystąpienia miesiączki + 4 dni, które może przeżyć w pochwie plemnik). W ten sposób wyznacza się pierwszy "niepewny" dzień w trakcie cyklu miesięcznego (oznaczając pierwszy dzień miesiączki cyfrą 1). W celu ustalenia ostatniego dnia "niebezpiecznego" odejmuje się 10 od liczby dni w najdłuższym cyklu miesięcznym (14 dni od owulacji do wystąpienia miesiączki minus 1 na przeżycie komórki jajowej i 3 dla pewności). Trzeba wówczas unikać stosunku płciowego w dniach, które z wyliczeń wydają się "niebezpieczne".Zamieszczona poniżej tabela wskazuje, ilu ciąż można przeciętnie oczekiwać u 100 zdrowych młodych par po roku regularnych kontaktów płciowych przy zastosowaniu danej metody antykoncepcji (lub braku zabezpieczenia).
Antykoncepcja doraźna
Doraźna antykoncepcja, czasem zwana "pigułką
po stosunku". daje szansę uniknięcia niepożądanej ciąży po odbyciu nie
planowanego stosunku płciowego bez żadnych metod ochronnych. Metodą taką
dysponują lekarze ogólni oraz poradnie planowania rodziny. Jest ona skuteczna do
72 godzin po odbyciu stosunku bez zabezpieczenia. Do metody tej można się uciec,
gdy doszło do stosunku płciowego bez środków ochronnych lub w razie
nieprzewidzianego zdarzenia w rodzaju pęknięcia prezerwatywy, przeoczenia
przyjęcia minipigułki lub złego wyliczenia okresu "bezpiecznego". Stosunek bez
zabezpieczenia, odbyty w czasie owulacji, stwarza wysokie prawdopodobieństwo
zajścia w ciążę.
W antykoncepcji doraźnej stosuje się takie same hormony, jak
w złożonej pigułce doustnej. Możliwie wcześnie po stosunku przyjmuje się dwie
tabletki, a dokładnie 12 godzin później dwie kolejne. Całkowita dawka hormonów
jest wówczas równa ilości zawartej w około 7 doustnych tabletkach
antykoncepcyjnych.
Możliwe działania niepożądane obejmują nudności i wymioty,
ból i zawroty głowy oraz nieprzyjemne doznania w obrębie piersi. Kobieta powinna
ponownie zgłosić się do lekarza po 3 tygodniach w celu badania kontrolnego i
uzyskania właściwej porady. Opisaną metodę stosuje się tylko w sytuacjach
doraźnych i nie może ona stanowić rutynowego sposobu regulacji poczęć.
Uwaga:
Już jest - nowy
analizator wyników badań. Zapraszamy
